Cây đàn hương đang được nhắc đến như một “vàng xanh” mới của nông nghiệp Việt Nam nhờ tiềm năng sinh kế, giá trị xuất khẩu và vai trò cải thiện môi trường. Tuy nhiên, để phát triển ổn định, bền vững và tạo được niềm tin lâu dài cho người trồng, một hành lang pháp lý công khai, minh bạch là điều kiện tiên quyết. Trong đó, quy định về giống, quyền sử dụng đất, hợp đồng thu mua, truy xuất nguồn gốc… phải đảm bảo quyền lợi các bên, đặc biệt là nông dân – đối tượng yếu thế trong chuỗi giá trị.
Pháp luật về giống, đất trồng, thu mua
Hiện nay, cây đàn hương được xếp vào nhóm cây lâm nghiệp, cây dược liệu quý hiếm. Vì thế, nhiều quy định về quản lý giống, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, thủ tục cấp phép vùng trồng… đều áp dụng chung cho các loại cây lâu năm, cây nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến và xuất khẩu. Tuy nhiên, đàn hương có những đặc thù riêng như chu kỳ sinh trưởng dài (8–10 năm), giá trị sản phẩm lớn, nhu cầu tiêu chuẩn hóa cao.
Về giống: Luật giống cây trồng đã có quy định về kiểm định, chứng nhận nguồn gốc, chất lượng, phòng chống giống giả, giống kém chất lượng. Tuy nhiên, trên thực tế, nguồn giống đàn hương còn phân tán, chất lượng không đồng đều, việc lưu thông và chứng nhận chưa thuận lợi. Nhiều hộ nông dân còn mua giống trôi nổi, thiếu thông tin, dễ gặp rủi ro về sinh trưởng, năng suất, bệnh tật.
Về đất trồng: Quy định về chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang trồng cây lâu năm, trồng rừng sản xuất, thuê – cho thuê đất giữa hộ dân với doanh nghiệp… đang còn nhiều vướng mắc, thiếu thống nhất giữa các địa phương. Nhiều hộ muốn mở rộng vùng trồng nhưng gặp khó về hồ sơ pháp lý, thủ tục chuyển nhượng, thế chấp đất để vay vốn đầu tư.
Về hợp đồng thu mua: Đa số các doanh nghiệp lớn, hợp tác xã đã ký hợp đồng bao tiêu dài hạn với nông dân, nhưng ở nhiều nơi, hợp đồng vẫn chỉ mang tính “hứa hẹn”, thiếu ràng buộc pháp lý, không quy định cụ thể về giá, thời hạn giao nhận, chất lượng sản phẩm, phương thức thanh toán. Điều này dễ phát sinh tranh chấp khi thị trường biến động, giá cả lên xuống thất thường.
Để đảm bảo niềm tin và quyền lợi cho người trồng đàn hương, cần hoàn thiện hành lang pháp lý ở ba khâu trọng yếu: giống – đất – thu mua.
1. Siết chặt quản lý giống, tiêu chuẩn hóa và minh bạch hóa
- Xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia về giống đàn hương: nguồn gốc, chỉ tiêu sinh trưởng, kháng bệnh, quy trình nhân giống.
- Yêu cầu tất cả các cơ sở cung ứng giống phải có giấy phép, chứng nhận chất lượng, công bố công khai thông tin về giống bán ra thị trường.
- Tăng cường kiểm tra, xử phạt các trường hợp buôn bán giống giả, giống không rõ nguồn gốc, kém chất lượng.
- Thiết lập cổng thông tin quốc gia về cây đàn hương, nơi người dân có thể tra cứu thông tin giống, địa chỉ mua giống uy tín, tư vấn kỹ thuật online.
2. Đơn giản hóa, nhất quán quy định về đất trồng
- Sửa đổi, bổ sung các quy định về chuyển đổi mục đích sử dụng đất, thuê – cho thuê đất nông nghiệp trồng đàn hương, đảm bảo thông thoáng, minh bạch, giảm tối đa các thủ tục không cần thiết.
- Tạo điều kiện cho hộ dân, doanh nghiệp dễ dàng đăng ký vùng trồng, xin cấp mã số vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc sản phẩm.
- Có cơ chế cho phép hộ dân dùng đất trồng đàn hương làm tài sản đảm bảo vay vốn dài hạn, giúp tăng khả năng tiếp cận vốn đầu tư.
3. Chuẩn hóa hợp đồng liên kết, bảo vệ quyền lợi nông dân
- Ban hành mẫu hợp đồng liên kết tiêu chuẩn giữa doanh nghiệp – HTX – nông dân, quy định rõ các điều khoản về giá, chất lượng, phương thức thanh toán, chế tài khi vi phạm.
- Yêu cầu hợp đồng liên kết phải đăng ký tại địa phương, có sự giám sát của chính quyền, hội nông dân/hội đồng tư vấn pháp lý.
- Khuyến khích cơ chế trọng tài hòa giải tranh chấp nhanh chóng, minh bạch, giúp người dân yên tâm gắn bó lâu dài.
4. Tăng cường công khai thông tin, minh bạch toàn chuỗi giá trị
- Xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử cho toàn bộ vùng trồng, cây giống, quá trình sản xuất, vận chuyển và tiêu thụ sản phẩm đàn hương.
- Công khai bảng giá thu mua, các chính sách ưu đãi của doanh nghiệp, nhà nước, để nông dân chủ động theo dõi, đối chiếu quyền lợi.
- Tăng cường vai trò của các tổ chức xã hội, truyền thông trong tư vấn, bảo vệ quyền lợi cho người trồng.
Để đảm bảo thực thi công bằng, minh bạch và đồng bộ giữa các địa phương, nên thành lập Hội đồng giám sát phát triển đàn hương cấp tỉnh/thành phố. Hội đồng gồm đại diện của:
- Sở Nông nghiệp & PTNT
- Sở Tài nguyên – Môi trường
- Sở Khoa học & Công nghệ
- Hội Nông dân, Hợp tác xã, đại diện doanh nghiệp
- Tư vấn pháp lý độc lập
- Cán bộ địa phương, truyền thông
Hội đồng này có trách nhiệm:
- Giám sát việc tuân thủ các quy định pháp luật về giống, đất, thu mua
- Giải quyết tranh chấp, tư vấn hợp đồng liên kết, bảo vệ quyền lợi nông dân và doanh nghiệp
- Công khai thông tin chính sách, giá cả, tiến độ dự án
- Đề xuất bổ sung, sửa đổi các chính sách liên quan dựa trên thực tiễn địa phương
Kết luận
Cây đàn hương chỉ có thể thực sự trở thành cây làm giàu bền vững khi người trồng cảm thấy an tâm, tin tưởng vào chính sách và thị trường. Một hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch về giống, đất trồng, hợp đồng thu mua không chỉ bảo vệ người yếu thế mà còn tạo động lực lớn để doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân cùng hợp tác phát triển.
Đề xuất thành lập Hội đồng giám sát liên ngành là bước đi cần thiết để mọi hoạt động trồng, chế biến, tiêu thụ đàn hương được kiểm soát hiệu quả, tạo dựng niềm tin vững chắc và phát triển ngành hàng này một cách ổn định, bền vững.
